Zeynep Aktaş – Küresel ticaret dinamikleri, makroekonomik dalgalanmaların arttığı dönemlerde şirketler için hem bir test alanı hem de en korunaklı sığınak haline geliyor. İç pazardaki talep seyrini dış pazarlardaki genişlemeyle dengeleyebilen, gelir yapısını döviz cinsinden çeşitlendiren şirketler, finansal sürdürülebilirlik açısından avantajlı bir kulvarda yer alıyor. Borsa İstanbul’da işlem gören şirketlerin üç aylık döneme ait verileri, bu stratejik dönüşümün ve pazar payı arayışlarının somut bir haritasını gösterir nitelikte. Şirketlerin finansal tablolarına daha yakından bakıldığında, ihracatta iki farklı stratejinin izlendiği görülüyor: İlki, milyar liralık ölçeklerle toplam satış hacmini sırtlayan büyük firmalar; ikincisi ise iç pazarı neredeyse tamamen devre dışı bırakarak kapasitesini yurt dışına ayıran yüksek oranlı şirketler. Peki, bu iki grupta öne çıkan dengeler bize ne söylüyor?
Satış gücünü korudular
Yurt dışı satışlarında nominal bazda yüksek büyüklüklere ulaşmak, sadece üretim kapasitesiyle gündeme gelmez. Aynı zamanda küresel lojistik ağlara ve güçlü bir marka algısına sahip olmakla da yakından alakalıdır. Bu alanda listenin ilk sırasındaki yerini koruyan Türk Hava Yolları, hizmet ihracatındaki ağırlığını hissettiriyor. Geçtiğimiz yılın ilk çeyreğinde 156,5 milyar TL olan yurt dışı satış gelirini bu yılın aynı döneminde %47,26’lık bir artışla 230,6 milyar TL seviyesine çıkardı. Firmanın küresel operasyon kabiliyetini rakamlara da yansıttığı gözleniyor. Buna karşılık, sanayinin öncü gruplarında pazar koşullarına bağlı olarak daha temkinli bir seyir hakim. Otomotiv sektörünün ana oyuncularından Ford Otosan, dönemsel olarak %5,50’lik hafif bir daralmayla 160,6 milyar TL dış satış gerçekleştirirken, Arçelik Avrupa pazarındaki genel durgunluğun yansıması olarak %5,41’lik bir geri çekilmeyle 83 milyar TL seviyesinde kaldı. Listenin üst sıralarında dikkat çeken bir diğer gelişme ise Tüpraş cephesinde yaşandı. Şirket, yurt dışı satışlarını %24,48 artırarak 64,4 milyar TL’ye ulaştırdı ve hacim şampiyonları arasındaki yerini sağlamlaştırdı.
İhracat oranı en yüksek olanlar
Nominal ciro büyüklüğü kadar, bir şirketin toplam gelirleri içinde ihracatın aldığı pay da kritik bir finansal göstergedir. İhracat oranı en yüksek şirketlerin verileri incelendiğinde, yurt içi pazar koşullarından tamamen bağımsızlaşarak üretimini sınır ötesine kanalize eden şirketlerin öne çıktığı gözleniyor. Bu kategoride dikkat çeken ilk şirket, pazar odaklanmasını en üst seviyeye çıkaran Ulusoy Elektrik olmakta. Geçtiğimiz yıldaki %97,41’lik yüksek ihracat oranını daha da yukarı taşımayı başaran şirket, bu yılın ilk çeyrek döneminde %99,97 gibi bir seviyeye ulaşarak üretimin neredeyse tamamını dış pazara yönlendirdi. Yüksek teknoloji ve inovasyon kulvarında yer alan Dof Robotik de benzer bir çizgiyle ihracat payını %99,57’ye yükseltti. Sektörel bazda bakıldığında; gıda tarafında Frigo Pak Gıda %97,48, lojistik alanında Pasifik Eurasia Lojistik %94,23 ve gemi inşa sanayisinde Hatsan Gemi %91,83’lük ihracat paylarıyla gelir modellerini adeta dış pazarlara endekslediklerini söylemek yanlış olmayacaktır. Mevcut yapı, şirketlerin operasyonel risklerini coğrafi olarak dağıtmalarına olanak tanıyor.
Dış pazarda hız kazananlar
Yaptığımız analizin öne çıkan belgin çıktılarından biri de, dış pazarlara yönelen şirketlerde gözlenen performans eğilimleri oldu. 2026 yılının ilk çeyreğinde yurt dışı satış gelirini oransal olarak en çok artıran şirket Tofaş Otomobil oldu. Şirket, yurt dışı satışlarını %184,37 oranında büyüterek 5,3 milyar TL’den 15,1 milyar TL’ye yükseltti. Şüphesiz bunda firmanın Stellantis gelirlerini %81,45 artırıp 16,1 milyar TL’ye taşırken, toplam satışları içindeki ihracat oranını da 10,82 puanlık artışla %88,08’e çıkardı. Burada asıl dikkat çekici dönüşüm ise, pazar tercihini radikal bir şekilde değiştiren şirketlerde saklı. Örneğin Burçelik Vana, geçtiğimiz yılın ilk çeyreğinde toplam satışlarının yalnızca %20 ,88’ini ihracattan elde ederken, bir yıl içinde 65,26 puanlık bir sıçramayla söz konusu oranı %86,14’e taşıdı. Keza Yeo Teknoloji de yenilenebilir enerji alanındaki projeleriyle yurt dışı payını %47,62’den %86,02’ye (38,40 puan artış) çıkararak uluslararası mühendislik portföyünü genişlettiğini ortaya koydu.
Daralma yaşayanlar
Tablolar her ne kadar güçlü bir ihracat yapısını işaret etse de, küresel pazarlardaki rekabet koşullarının ve talep değişimlerinin her şirkete aynı şekilde yansımadığını hatırlatmak gerekiyor. Tüketici elektroniği ve bazı emtia gruplarındaki küresel yavaşlama, bilançolarda kendisini hissettirmiş durumda. Bu durumun en belirgin örneği Vestel tarafında yaşandı. Avrupa pazarındaki talep seyrinin ve fiyat rekabetinin etkisiyle şirketin yurt dışı satışları %53,91’lik bir daralma göstererek 26,9 milyar TL’den 12,4 milyar TL seviyesine geriledi. Gıda ve tarım tarafında Ulusoy Un da %12,93’lük bir geri çekilmeyle dönemi tamamladı.